Türkiyenin En Geniş Tarih Rehberi

Oğuzlu’nun 6 km doğusunda ve Ani’nin 15 km kuzeyindeki Yağıkesen köyünde, Türkçe “Kızıl Kilise”, Ermenice “Karmir Vank” olarak bilinen bir kilise vardır. İkisi de aynı anlama gelir. Ermenistan’da da Karmir Vank olarak bilinen bir kilise olduğu için, bu kiliseye Kızıl Kilise diyeceğiz.

Kilise, küçük bir nehrin yanındaki yükseltide, ağaçsız ve tepeli bir otlakta durur. Kilometrelerce öteden görünen konik çatısının silueti, sanki ufuktaki dağ tepeleriyle uyum içindedir.

Geçmişiyle ilgili pek birşey bilinmez ve ilk, Ortaçağ adı kayıptır. 19uncu yüzyılda, bu köyün kilisesi olarak kullanılmış ve resmi adı Surp Astvatsatzin (Meryem Ana) olarak kayda geçmiştir.

Belli ki, bina, 1877 Rus-Osmanlı Savaşı’nda hasar görmüştür, ancak sonradan onarılmıştır. Papaz Salatiel Ter Davit’eanc’ın kiliseyi “kendi elleriyle” onarımı, kapı alnının üzerindeki uzun yazıtta kaydedilmiştir. Yazının heybeti ve uzunluğuna karşın, 1880′lerde yapılan bu onarım, büyük ihtimalle çatıyı girdirmek ile kubbenin üzerine konik çatı yaptırmaktan öteye gitmemişti.

Bu yerleşim alanı, içinde yaşayanların 1920′de evlerini boşaltıp Sovyet Ermenistanı’na göç etmeye zorlanmasına kadar, bir Ermeni köyü olarak varlığını sürdürmüştür. Kilise halen epey iyi durumda ve şu an bir ahır olarak kullanılmaktadır.

Kilisenin genel tasarımı, 10uncu yüzyıl tarzını andırır, ancak duvarlarındaki süsleme öğeleri daha geç bir tarihi, belki 11inci yüzyılı ama daha büyük olasılıkla 12nci yüzyılın sonu veyahut 13üncü yüzyılın başlarını önerir. 13üncü yüzyıl yapısı olduğu varsayımı, kilisenin içinde, Talit’a adında bir kadının bağışından söz eden 1218 tarihli yazı ile desteklenmektedir.

Ani civarından, Ortaçağ Ermeni kilise mimarisine tipik örnek olarak seçilecek bir yapı varsa, bu kesinklikle Kızıl Kilise’dir.

Yumuk ve bağımsız bir yapıdır, küçüktür ama şekil itibariyle anıtsaldır. Beton çekirdeği örten, dikkatli işçilik gösteren kesme taş bloklardan yapılmıştır. Yapı, basamaklı tabandan bir dizin tepeliklere ve keskince vurgulanmış çatının eğimli yüzeylerine yükselerek, tasarımın konik çatının kubbesinde bitecek şekilde, dikçe gelişir. Cephelerin sadeliği, kabartma ve dikey V-şekilli niş ve dar pencerelerle vurgulanmıştır. Batı tarafındaki tek giriş, haç planlı kilisenin iç kısmına açılır. Orta geçiş yerinin üzerinde bingilerle desteklenmiş silindirik alnın üstü kubbe ile örtülüdür.